ایرج افشار پژوهشگر، کتاب‌شناس، نسخه‌پژوه، ایران‌شناس و از بنیادی‌ترین چهره‌های مطالعات ایران در سده اخیر بود. بسیاری او را «پدر کتاب‌شناسی ایران» می‌دانند، زیرا سهمی تعیین‌کننده در فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی، توسعه مطالعات کتابداری، تدوین کتاب‌شناسی‌های مرجع و سامان دادن به منابع پژوهش در حوزه تاریخ و فرهنگ ایران داشت.

افشار در تهران به دنیا آمد و در خانواده‌ای فرهنگی پرورش یافت. از همان جوانی به تاریخ ایران، مطبوعات، نسخه‌های خطی و میراث مکتوب علاقه‌مند شد و این علاقه به کارنامه‌ای کم‌نظیر انجامید. او طی دهه‌ها فعالیت علمی، هم در دانشگاه و هم در نهادهای پژوهشی و کتابخانه‌ای، نقشی محوری در گردآوری، شناسایی و معرفی منابع ایرانی ایفا کرد.

بخش بزرگی از اهمیت افشار به کار خستگی‌ناپذیر او در کتابخانه‌ها و آرشیوها بازمی‌گردد. او در شکل‌گیری و بالندگی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، در فهرست‌نگاری دقیق نسخه‌های خطی و در شناساندن اسناد و متون کمتر دیده‌شده سهم داشت. افزون بر این، با سردبیری و همکاری با نشریات و مجموعه‌های علمی متعدد، برای چند نسل از پژوهشگران شبکه‌ای از ارجاع‌ها، یادداشت‌ها و داده‌های قابل اتکا فراهم کرد.

افشار فقط یک کتاب‌شناس فنی نبود. حوزه‌های کار او از تاریخ محلی، جغرافیای تاریخی، قاجارپژوهی و سفرنامه‌ها تا اسناد، نامه‌ها و رجال فرهنگی ایران را دربر می‌گرفت. پرکاری کم‌نظیر او در تالیف، تصحیح، گردآوری و معرفی منابع باعث شد هر پژوهشگری که به تاریخ و فرهنگ ایران نزدیک می‌شود، دیر یا زود به کارهای افشار برسد.

درگذشت او در اسفند ۱۳۸۹ پایان حضور جسمانی یکی از ستون‌های ایران‌شناسی بود، اما تاثیرش در پژوهش ایرانی ادامه یافت. میراث افشار نه فقط در تعداد کتاب‌ها و مقاله‌هایش، بلکه در روشی است که برای دقت، استناد، امانت علمی و احترام به میراث مکتوب ایران برجای گذاشت. او از آن دسته پژوهشگرانی بود که زیرساخت یک حوزه را می‌سازند و اثرشان در کار دیگران نیز زنده می‌ماند.

منابع: دانشنامه ایرانیکا، یادنامه Iraj Afshar؛ Iranian Studies / Cambridge Core memorial؛ Encyclopedia of Iranian Studies.